Ekonomist Dr. Mahfi Eğilmez, “Mantıksız Coşku ve Sindirella Sendromu” başlıklı yeni yazısında yatırımcıların aşırı değerlenmiş varlıklardan neden zamanında çıkamadığını ele aldı. Eğilmez, mantıksız coşku olarak adlandırılan aşırı iyimserlik döneminde fırsatı kaçırma korkusunun, yatırımcıları riskleri görmelerine rağmen piyasada tuttuğuna dikkat çekti.
Mantıksız Coşku Nedir?
Eğilmez’e göre mantıksız coşku (irrational exuberance), yatırımcıların temel ekonomik göstergeleri göz ardı ederek bir varlığın fiyatını gerçek değerinin çok üzerine taşıdığı aşırı iyimserlik hali olarak tanımlanıyor. Kavram, dönemin ABD Merkez Bankası (Fed) Başkanı Alan Greenspan’in 1996 yılındaki bir konuşmasıyla literatüre girdi. İfade daha sonra özellikle internet ve teknoloji hisselerinde yaşanan dot-com balonuyla özdeşleşti.
Türkiye’den Örnek: 2022-2023 Halka Arz Coşkusu
Eğilmez, Türkiye’de mantıksız coşkunun yakın dönemdeki örneklerinden biri olarak 2022-2023 yıllarında halka arzlara gösterilen yoğun ilgiyi hatırlattı. Yüksek enflasyon ve düşük reel faiz ortamında çok sayıda yeni yatırımcı borsaya yöneldi. Halka arz edilen bazı şirketlerin hisselerinde, şirketin faaliyetlerinden, kârlılığından ya da finansal göstergelerinden bağımsız olarak günlerce süren sert yükselişler görüldü.
Sosyal medya gruplarındaki paylaşımlar ve kısa sürede yüksek kazanç elde eden yatırımcıların hikâyeleri bu ilgiyi daha da körükledi. Borsa, daha önce hiç yatırım yapmamış geniş bir kesimin gündemine girdi. Eğilmez’e göre bu süreçte yükselen fiyatlar zamanla kendi başına bir yatırım gerekçesine dönüştü ve kendini besleyen bir döngü oluştu:
- Hisse yükseldiği için daha fazla ilgi gördü,
- Daha fazla ilgi gördüğü için fiyatı yükseldi,
- Fiyat yükseldikçe daha fazla yatırımcı, fırsatı kaçırma korkusuyla piyasaya girdi.
Mahfi Eğilmez’den Buffett’ın Sindirella Benzetmesi
Eğilmez’e göre asıl ilginç soru, yatırımcıların fiyatların aşırı yükseldiğini fark etmemesi değil; fark etseler bile neden piyasadan çıkamadıkları. Bu noktada ünlü yatırımcı Warren Buffett’ın 2000 yılında Berkshire Hathaway hissedarlarına yazdığı mektuba atıfta bulunan Eğilmez, Buffett’ın spekülatif davranışları Sindirella’nın balosu üzerinden anlattığını hatırlattı. Masaldaki Sindirella, büyünün gece yarısı bozulacağını bilir ve saat on ikiyi vurmadan balodan ayrılması gerektiğinin farkındadır.
Yatırımcı açısından ise durum daha karmaşık. Herkes balonun bir gün patlayacağını bilir, ancak kimse bunun ne zaman olacağını bilmez. Bu yüzden yatırımcı biraz daha beklemek ister. Eğilmez’in verdiği örnekle, 100 liradan 150 liraya çıkan bir hisse için yatırımcı “Neden 200 liraya çıkmasın?” diye düşünür. Çevresindeki herkes para kazanırken kimse partiden erken ayrılmak istemez.
Fırsatı Kaçırma Korkusu (FOMO) Nasıl Tuzağa Dönüşüyor?
Eğilmez, fırsatı kaçırma korkusunu yatırımcının kararlarını belirleyen en önemli etken olarak görüyor. Yatırımcı, bir balonun içinde olduğunu bilse bile diğerlerinden önce çıkabileceğine inanarak piyasada kalmaya devam ediyor. Ancak piyasadaki yatırımcıların büyük çoğunluğunun da aynı şekilde düşündüğünü göz ardı ediyor.
Eğilmez, bunun finansal piyasalardaki en büyük psikolojik tuzaklardan biri olabileceğini vurguluyor. Günlük hayatta oldukça rasyonel kararlar veren insanlar, hızlı ve zahmetsiz kazanç elde etmeye başladıklarında riskleri görmezden gelebiliyor. Fiyat yükseldikçe güven artıyor, güven arttıkça daha fazla risk alınıyor.
Eğilmez, Buffett’ın benzetmesindeki kritik ayrıntıyı da hatırlatıyor: Herkes gözünü saate dikmiş olsa da yatırımcıların dans ettiği salondaki saatlerin akrebi ve yelkovanı yoktur. Yani balonun ne zaman patlayacağını önceden kestirmek mümkün değildir.
Eğilmez’in yatırım fonları etrafında yaşanan krize ilişkin değerlendirmeleri için Mahfi Eğilmez yazdı: Fon krizinin faturasını kim ödeyecek? haberimize göz atabilirsiniz.
