Yenilgiyle yorgun düşmüş bir milleti Milli Mücadele ile yeniden ayağa kaldırarak Anadolu’nun vatan olmasını sağlayan ve bu yıl 103’üncü yaşını kutlayan Türkiye Cumhuriyeti’ni kuran Büyük Önder Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün ebediyete intikalinin üzerinden 88 yıl geçti. Atatürk, 10 Kasım Atatürk’ü Anma Günü’nde yurdun dört bir yanında saygı, minnet ve özlemle anılıyor.
Atatürk’ün çocukluğu ve eğitim hayatı
Mustafa Kemal Atatürk, 1881 yılında Selanik’te, Zübeyde Hanım ile Ali Rıza Efendi’nin oğlu olarak dünyaya geldi. Annesi Zübeyde Hanım’ın arzusuyla ilköğrenimine Hafız Mehmet Efendi’nin mahalle mektebinde başlayan Atatürk, babası Ali Rıza Efendi’nin isteği doğrultusunda Şemsi Efendi Mektebi’ne geçerek ilkokulu burada tamamladı.
Daha sonra kendi isteğiyle Selanik Mülkiye Rüştiyesi’nden ayrılan Atatürk, öğrenimini Selanik Askeri Rüştiyesi’nde sürdürdü. Manastır Askeri İdadisi’ni sınıf ikincisi olarak bitiren Atatürk, yaz tatillerinde Selanik’e geldiğinde Fransızca dersleri aldı.
Atatürk, 1899’da İstanbul’daki Harp Okulu’na girdi ve 1902’de teğmen rütbesiyle mezun oldu. Ardından Harp Akademisi’ne devam eden Atatürk, 1905’te buradan kurmay yüzbaşı olarak mezun oldu.
Askerlik yaşamının ilk yılları
Atatürk, 1905’te staj için Şam’daki 5. Ordu’ya atandı. Suriye bölgesindeki hizmetleri nedeniyle 5. rütbeden Mecidi Nişanı ile ödüllendirildi. 1907’de Manastır’daki 3. Ordu Karargâhı’na atanan Atatürk, Selanik’teki Kurmay Kısmı’nda görevlendirildi.
Atatürk, 1909’da İstanbul’da çıkan 31 Mart Vakası’nı bastıran Hareket Ordusu’nda görev aldı. 1910’da Arnavutluk isyanının bastırılmasına yönelik harekâta katıldı.
İtalya’nın 1911’de Trablusgarp’a asker çıkarması üzerine Tobruk’a giden Atatürk, burada Tobruk ve Derne’deki Türk kuvvetlerine komuta etti ve İtalyanlara karşı Tobruk Savaşı’nı kazandı. 6 Mart 1912’de Derne Komutanlığı’na atandı.
Ekim 1912’de başlayan Balkan Savaşı’na Gelibolu ve Bolayır’da katılan Atatürk, Dimetoka ve Edirne’nin geri alınmasında önemli rol oynadı.
“Vatanın müdafaasından daha yüce bir vazife olamaz”
Balkan Savaşı’nın ardından 1913’te Sofya Askeri Ataşesi olarak görevlendirilen Atatürk, Birinci Dünya Savaşı başladığında Başkomutanlık Vekaleti’ne başvurarak cephede görev almak istedi. Kendisine Sofya’daki ataşelik görevinde kalması bildirilince, Başkomutan Vekili Enver Paşa’ya bir mektup yazarak bu karara karşı çıktı. Atatürk mektubunda, vatanın savunmasına ilişkin fiili görevlerden daha önemli bir görev olamayacağını vurguladı.
Atatürk, 1915’te Esat Paşa komutasındaki 3. Kolordu bünyesinde Tekirdağ’da kurulan 19. Tümen’in komutanlığına atandı. Gelibolu’da ilerleyen düşman kuvvetlerini 19. Tümen ile Conkbayırı’nda püskürttü. Cephanesi tükenen askerlerine “Cephaneniz yoksa süngünüz var” diyerek savaşa devam etmelerini isteyen Atatürk’ün göğsüne bir şarapnel parçası isabet etti, ancak parça cebindeki saate çarparak durdu.
Çanakkale muharebelerinin ardından “Anafartalar Kahramanı” olarak anılmaya başlayan Atatürk, daha sonra Doğu Cephesi’ndeki 16. Kolordu Komutanlığı’na atandı. 1916’da Rusların saldırılarını durduran Atatürk, Bitlis ve Muş’u geri aldı. Atatürk bu cephede generalliğe yükseldi.
Ülkenin işgali üzerine Samsun’a hareket etti
Atatürk, Temmuz 1917’de Filistin ve Suriye’deki 7. Ordu Komutanlığı’na atandı. Daha sonra 2. Ordu Komutanlığı’na atanmasına rağmen bu görevi kabul etmeyen Atatürk, Genelkurmay emrinde İstanbul’da kaldı. Atatürk, 1917’de Veliaht Vahdettin ile Almanya’ya giderek Alman karargâhlarında ve cephelerde incelemelerde bulundu.
1918’de yeniden 7. Ordu Komutanı olarak Suriye Cephesi’ne gönderilen Atatürk, İngilizlerin İskenderun’u ele geçirerek 7. Ordu’yu kuşatmak istediğine dair İstanbul’u uyardı. İngilizler, 9 Kasım 1918’de İskenderun’u herhangi bir direnişle karşılaşmadan ele geçirdi. Atatürk, hükümetle yaptığı telgraf yazışmalarında İngilizlere verilen tavizleri eleştirdi.
Yıldırım Orduları Grup Komutanlığı ile 7. Ordu’nun kaldırıldığının kendisine bildirilmesi üzerine Atatürk, komutayı 2. Ordu Komutanı Nihat Paşa’ya devretti ve aynı akşam trenle Adana’dan İstanbul’a hareket etti. Atatürk, 13 Kasım 1918’den 16 Mayıs 1919’a kadar İstanbul’da kaldı.
Gerçek amacını gizli tutarak Ordu Müfettişi sıfatıyla İstanbul’dan ayrılan Atatürk, 19 Mayıs 1919’da Karadeniz üzerinden deniz yoluyla Samsun’a çıktı. Bu tarih, bağımsızlık mücadelesinin başlangıcı oldu.
Atatürk, 22 Haziran 1919’da yayımladığı Amasya Genelgesi ile milli bağımsızlığın ve vatanın bütünlüğünün tehlikede olduğunu duyurdu ve Sivas’ta bir kongre toplanması çağrısında bulundu. Ardından Osmanlı Hükümeti’ndeki görevinden ve askerlikten istifa etti.
Atatürk, 23 Temmuz 1919’da toplanan Erzurum Kongresi’ne ve 4 Eylül 1919’da toplanan Sivas Kongresi’ne başkanlık etti. Kongrelerde milletin vatanını işgale karşı savunacağı, geçici bir hükümet kurulacağı, milli bir meclisin toplanacağı ve manda ile himayenin kabul edilmeyeceği kararları alındı. Bu kararlar, Büyük Millet Meclisi’nin temellerini oluşturdu.
Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM), 23 Nisan 1920’de Atatürk’ün önderliğinde Ankara’da çalışmalarına başladı. Atatürk, Meclis Başkanlığı ve Hükümet Başkanlığı görevlerine seçildi.
Milli Mücadele’nin tanığı Anadolu Ajansı’nı kurdu
Atatürk’ün talimatıyla TBMM’nin açılışından 17 gün önce, 6 Nisan 1920’de Anadolu Ajansı (AA) kuruldu. Milli Mücadele’yi dünyaya duyurmak amacıyla kurulan AA, TBMM’nin kabul ettiği ilk kanunları duyurdu ve Milli Mücadele ile Kurtuluş Savaşı’nın her aşamasını kamuoyuna aktardı.
Bu süreçte Osmanlı Hükümeti ile İtilaf Devletleri arasında 10 Ağustos 1920’de Sevr Antlaşması imzalandı.
“Sevr Antlaşması bizce mevcut değildir”
Atatürk, United Telegraph muhabirine yaptığı açıklamada, “Sevr Antlaşması bizce mevcut değildir” diyerek antlaşmayı tanımadıklarını vurguladı. TBMM de Sevr Antlaşması’nı kabul etmediğini tüm dünyaya ilan etti.
“Vatanın her karış toprağı vatandaşın kanıyla ıslanmadıkça terk olunamaz”
İtilaf Devletleri’nin desteğini alan Yunan kuvvetleri, İzmir’i işgal ederek Anadolu’nun içlerine doğru ilerledi. Yunan ilerleyişi, 1921’de Birinci ve İkinci İnönü Savaşları’yla durduruldu.
Yunan ordusunun 23 Ağustos 1921’de yeniden saldırıya geçmesiyle Sakarya Meydan Muharebesi başladı. Atatürk, bu savaşta askerlere “Hattı müdafaa yoktur, sathı müdafaa vardır” emrini verdi.
“Mareşal” rütbesi ve “Gazi” unvanı
Başkomutan Mustafa Kemal Paşa komutasındaki Türk ordusu, 22 gün süren Sakarya Meydan Muharebesi’ni kazandı. TBMM, bu zafer üzerine Atatürk’e “Mareşal” rütbesi ile “Gazi” unvanını verdi.
Bu dönemde 13 Ekim 1921’de Kafkas cumhuriyetleriyle Kars Antlaşması, 20 Ekim 1921’de ise Fransızlarla Ankara Antlaşması imzalandı. Ankara Antlaşması ile Hatay dışındaki sınırlar belirlendi.
26 Ağustos 1922’de Büyük Taarruz başladı. 30 Ağustos 1922’de Dumlupınar’da yapılan Başkomutan Meydan Muharebesi, Yunan ordusunun yenilgisiyle sonuçlandı. Türk ordusu 9 Eylül 1922’de İzmir’e girdi.
11 Ekim 1922’de imzalanan Mudanya Ateşkes Antlaşması ile İtilaf Devletleri işgal ettikleri Türk topraklarından çekildi. Kurtuluş Savaşı, ülkenin kaderinde bir dönüm noktası oldu.
Türkiye’nin bağımsızlık belgesi Lozan Barış Antlaşması imzalandı
İsmet İnönü başkanlığındaki Türk heyeti ile İngiltere, Fransa, İtalya, Japonya, Yunanistan, Romanya ve Yugoslavya arasında 24 Temmuz 1923’te Lozan Antlaşması imzalandı. Atatürk, Lozan Antlaşması’nı Türk milletine karşı yüzyıllardır hazırlanan ve Sevr ile tamamlandığı düşünülen büyük bir suikastın yıkılışını ifade eden bir belge olarak nitelendirdi.
Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk Cumhurbaşkanı
Fransa’da devrimle kurulan cumhuriyeti ve demokrasiyi inceleyen Atatürk, aynı sistemin ülkenin siyasi, sosyal ve ekonomik yapısı nedeniyle Türkiye’de doğrudan uygulanamayacağı sonucuna vardı. Cumhuriyete giden süreç ve yönetim biçimi meselesi, Falih Rıfkı Atay’ın “Çankaya” adlı kitabında da ele alınıyor.
Atatürk, olası muhalefetin önüne geçmek için cumhuriyet fikrini ilan edileceği güne kadar gizli tuttu, ancak bu hedef doğrultusunda çalışmalarını sürdürdü. Atatürk, bu süreci Nutuk’ta da anlattı.
TBMM, 29 Ekim 1923’te Cumhuriyet’i ilan etti ve Atatürk Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk Cumhurbaşkanı seçildi. Atatürk, 1938’deki vefatına kadar dört kez daha Cumhurbaşkanı seçilerek en uzun süre bu görevde kalan Cumhurbaşkanı oldu.
14 Haziran 1926’da Atatürk’e yönelik planlanan suikast girişimi önlendi ve elebaşları İzmir’de yakalandı. Atatürk bu olayın ardından, naçiz vücudunun bir gün toprak olacağını ancak Türkiye Cumhuriyeti’nin ilelebet payidar kalacağını vurguladı.
24 Kasım 1934’te kabul edilen 2587 sayılı Kanun ile Mustafa Kemal’e “Atatürk” soyadı verildi ve bu soyadının başkaları tarafından kullanılması yasaklandı.
Ekonomi, dış politika ve tarımdaki hamleleri
Atatürk, 1929 Dünya Ekonomik Krizi’nin etkilerini hafifletmek ve kalkınmayı hızlandırmak amacıyla 1933’te Beş Yıllık Sanayi Planı’nı başlattı.
Dış politikada Türkiye, Atatürk döneminde Milletler Cemiyeti’ne üye oldu; Balkan Antantı, Montrö Boğazlar Sözleşmesi ve Sadabat Paktı imzalandı.
Tarım alanında da çalışmalar yürüten Atatürk, 1925’ten itibaren 13 yıl boyunca planlı tarım projeleriyle verimsiz arazileri tarım alanlarına dönüştürdü.
“Hatay, benim şahsi meselemdir”
Hatay’ın anavatana katılmasını “Hatay, benim şahsi meselemdir” sözleriyle kişisel bir mesele olarak gören Atatürk, bu yönde yoğun çaba gösterdi. Hatay’ın anavatana katılımı, Atatürk’ün vefatının ardından 1939’da gerçekleşti.
Hayatını milletinin ve vatanının bağımsızlığı uğruna mücadeleyle geçiren Atatürk, 10 Kasım 1938’de saat 09.05’te Dolmabahçe Sarayı’nda 57 yaşında hayata gözlerini yumdu. Atatürk’ün vefatı Türkiye’de ve dünyada derin bir üzüntüyle karşılandı.
Atatürk’ün cenazesinin Anıtkabir’e yolculuğu
Atatürk’ün naaşı, 16 Kasım 1938’de Dolmabahçe Sarayı’nın tören salonunda katafalka konuldu. 19 Kasım 1938’de Yavuz Zırhlısı ile İzmit’e götürülen naaş, aynı akşam Atatürk’ün yurt gezilerinde kullandığı trenle Ankara’ya uğurlandı.
20 Kasım 1938’de Ankara’da devlet erkânı ve yabancı temsilciler tarafından karşılanan naaş, TBMM’nin önündeki katafalka yerleştirildi. 21 Kasım 1938’de düzenlenen büyük devlet töreninin ardından Atatürk’ün naaşı, Ankara Etnografya Müzesi’ndeki geçici kabrine konuldu.
Atatürk’ün naaşı, 10 Kasım 1953’te ebedi istirahatgâhı Anıtkabir’e nakledildi. Büyük Önder, o günden bu yana Anıtkabir’de ve milletinin gönlünde yaşamaya devam ediyor.
“Benim naçiz vücudum elbet bir gün toprak olacaktır, fakat Türkiye Cumhuriyeti ilelebet payidar kalacaktır.”
Mustafa Kemal Atatürk
Kaynak: AA
