İktisatçı Dr. Mahfi Eğilmez, “İkarus’tan Fon Krizine” başlıklı yeni blog yazısında, Türkiye’de yaşanan fon krizini mitolojik ve tarihsel öyküler üzerinden değerlendirdi. Eğilmez, krizin nedenlerinin henüz bütün yönleriyle bilinmediğini belirterek ilk bakılması gereken yerin denetim mekanizması olduğunu vurguladı. Eğilmez’e göre temel soru şu: Denetim yetersiz miydi, yoksa denetim sorunları ortaya çıkardığı halde bunların üzerine zamanında gidilmedi mi?
Mahfi Eğilmez, yüzyıllar önce anlatılan bazı öykülerin bugün finansal sistemlerde karşılaşılan aşırı güven, sistemik risk, karmaşıklık ve yanlış teşvik gibi sorunları şaşırtıcı biçimde açıklayabildiğini söyledi. Yazıda beş öykü, beş ayrı kırılganlığa karşılık geliyor.
Mahfi Eğilmez’e Göre Fon Krizinin Beş Dersi
Mahfi Eğilmez’in yazısında kullandığı öyküler ve fon kriziyle kurduğu bağlantılar şöyle özetlenebilir:
- İkarus’un kanatları (aşırı güven): Babasının uyarısına rağmen güneşe fazla yaklaşan İkarus gibi, piyasalar yükselirken yatırımcıların risk iştahı arttı. Eğilmez’e göre denetime güvenen yatırımcı riskin kontrol altında olduğunu düşündü; sorun, alınan riskin artık risk olarak görülmemesine dönüştü.
- Pandora’nın kutusu (sistemik risk): Finansal piyasalar birbirine bağlı olduğu için güven kaybı başka fonlara ve piyasalara da yayılabiliyor. Krizlerde yalnızca para değil güven de kaybediliyor ve güveni yeniden tesis etmek çoğu zaman zararı telafi etmekten daha uzun sürüyor.
- Babil Kulesi (karmaşıklık): Fonların içine başka fonlar, borçlanmalar ve türev ürünler yerleştirildikçe yapı karmaşıklaşıyor. Eğilmez’e göre en tehlikeli durum, herkesin kendi açısından doğru bir şey görmesi ama bütünün taşıdığı riski kimsenin tam olarak görememesi.
- Kobra etkisi (yanlış teşvik): Ölü kobra getirene ödül verilmesinin kobra yetiştiriciliğini teşvik etmesi örneğinden yola çıkan Eğilmez, kuralların yalnızca neyi yasakladıklarıyla değil, neyi teşvik ettikleriyle de değerlendirilmesi gerektiğini belirtiyor.
- Devekuşu etkisi (uygulanmayan denetim): Sorunları görmek ile gereğini yapmak aynı şey değil. Eğilmez, bankalarının toplam varlıkları 2007 sonunda GSYH’nin yaklaşık dokuz katına ulaşan ve uyarılara rağmen 2008 krizinde çöken İzlanda’yı örnek gösteriyor.
“Sorun, Herkesin Başka Tarafa Bakması”
Eğilmez, İzlanda deneyiminin finansal sistem büyürken yalnızca sermayenin ve işlem hacminin değil, denetim ve risk yönetimi kapasitesinin de aynı ölçüde güçlendirilmesi gerektiğini gösterdiğini yazdı. Yazının sonunda fon krizi için sorulması gereken soruların “Ne oldu?” ile sınırlı kalmaması gerektiğini vurgulayan Eğilmez, hangi risklerin alındığını, bunların neden zamanında görülmediğini, görüldüyse neden müdahale edilmediğini sorguladı.
Eğilmez’e göre finansal sistemlerde asıl mesele yalnızca denetim yapmak değil, denetimin ortaya çıkardığı sonuçlara göre önlemleri zamanında ve eksiksiz biçimde alabilmek. Eğilmez yazısını, “Sorun, tehlike görüldüğünde herkesin başka tarafa bakmasıdır” tespitiyle bitirdi.
Eğilmez, yazısına gelen okur yorumlarına verdiği yanıtlarda da krizin temel nedeninin düzenleme eksikliği olduğunu düşünmediğini, yasa ve etik dışı davranışlara göz yumulduğunun belli olduğunu ifade etti. Kurumların görevini yapıp yapmadığının ya da yapılan tespitlerin dikkate alınıp alınmadığının ise henüz bilinmediğini ekledi.
Eğilmez’in Fon Krizi Yazıları
Mahfi Eğilmez, fon krizini daha önceki yazılarında da farklı açılardan ele almıştı. Krizin faturasının fon yöneticileri, denetleyici otorite ve yatırımcı arasında nasıl paylaştırılması gerektiğini tartıştığı yazısı için Fon Krizinin Faturasını Kim Ödeyecek?, yatırımcıların aşırı değerlenmiş varlıklardan neden zamanında çıkamadığını anlattığı yazısı için ise Mantıksız Coşku ve Sindirella Sendromu haberlerimize göz atabilirsiniz.
