Kripto para, halihazırda bireylerin kullanmış oldukları madeni para ve banknot gibi olup farklılık olarak; belirli kriptografi prensipleri ile geliştirilmiş dijital varlıklardır.
Kripto paraların çıkışı 2008’de patlak veren küresel finans krizi ile ilgilidir. Yaşanan finans krizi merkez bankaları ve finans kurumlarına duyulan güveni azaltmış, finans sisteminde pek çok değişime neden olmuştur. Kripto paralar finans piyasalarının çöküşü sonrası ABD Doları ve Euro gibi güçlü rezerv para birimlerine alternatif bir model olarak ortaya çıkmıştır.
2020 yılı itibariyle en iyi 10 kripto para listesi şöyledir:
Bitcoin (BTC): Bitcoin, 2008 yılında Satoshi Nakamoto rumuzlu bir kişi ya da ekibin yayınladığı doküman ile hayata geçen, sahibi ve merkezi olmayan bir ödeme aracı ve para birimidir. Herhangi bir kurum ya da kuruluşa bağlı değildir. Temsilciliği ya dabayileri yoktur. Herkesin kullanımına açık bir teknolojidir ve isteyen herkes herhangi bir engelleme ya da kısıtlama olmadan ağa katılabilir, cüzdandan cüzdanda herhangi bir aracıya gerek olmadan transfer yapabilir, blokzincirin bir kopyasını cihazında saklayabilir.
Ethereum (ETH): İlk defa Kuzey Amerika Bitcoin Konferansında kurucusu Vitalik Buterin tarafından tanıtımı yapılan Ethereum, kendine ait blokzincir geliştirme platformuna sahip ilk kripto paradır ve Bitcoin’den daha düşük ücretler ve daha hızlı işlemler sunmaktadır.
Ripple (XRP): Toplamda 3 saniye süren işlemler ile dünyanın her yerine para transferi sağlamakta olup kripto paralar içerisinde en hızlılarından biridir. Platform, SWIFT veya Western Union gibi eski model uluslararası para gönderme sistemlerine rakip olmak için tasarlanmıştır. Ripple, dünya çapında gerçek zamanlı ödeme yapmak için daha verimli ve uygun maliyetli bir yol sunacak şekilde onlarca banka ile birlikte çalışmaktadır.
EOS (EOS): Blokzincir teknolojisinin kritik sorunlu noktalarına odaklanan bir kripto paradır ve Blokzincir tabanlı sistemler için genellikle bir darboğaz haline gelen hız, ölçeklenebilirlik ve esneklik sorunlarını çözmeye çalışmaktadır.
Litecoin (LTC): Eski bir Google çalışanı olan Charlie Lee tarafından tasarlanmıştır. Bitcoin, kripto paraların “altını” ve uzun vadeli amaçlar için bir değer olarak, Litecoin ise kripto paraların “gümüşü” ve daha ucuz ve günlük amaçlar için bir işlem aracı olarak görülmektedir.
Binance Coin (BNB): Binance Coin Malta merkezli en bilinen kripto para borsalarından biri olan Binance’nin kendi ürettiği kripto parasıdır. Ticaret hacmibakımından dünyanın en büyük kripto para borsası olan Binance’ın arkasında olduğu Binance Coin son zamanlarda hızlı bir yükseliş gerçekleştirmiş olup bu yükselişin Binance’ın ileride yapacağı atılımlarla daha da hızlanarak devam edeceği tahmin edilmektedir.
Cardano (ADA): Cardano mevcut Blokzincir sistemlerinin bilinen tüm problemlerini çözme niyetiyle oluşturulmuştur. Bilimsel bir yaklaşımla geliştirilen ve hakemli akademik araştırmaya dayanan zeminde inşa edilmiş olan kripto para biriminin odaklandığı nokta ölçeklenebilirlik, birlikte çalışabilirlik ve esnekliktir.
IOTA: IOTA nesnelerin interneti (IoT) sektörüne yönelik faaliyet gösteren, ölçeklenebilir, merkezsiz, modüler ve işlem ücreti olmayan bir kripto paradır. Bu kripto paranın sahip olduğu özellikler arasında, Tangle adı verilen teknoloji dikkat çekmektedir. Tangle teknolojisinin getirdiği hız, güvenlik ve ücretsiz işlem gibi özellikler IOTA’yı diğer kripto paralardan ayrıştırmaktadır.
TRON (TRX): Birçok kripto para gibi merkezi olmayan bir ödeme aracı olan TRON; temeli blokzincir teknolojisine dayanan, eğlence sektörüne yönelik olarak kurulmuş ve insanların istediği içerikleri dilediği insanlarla dilediği haliyle paylaşmasını amaçlamayan bir kripto para birimidir. TRON’un asıl amacı kişilerin TRON sisteminin alt yapısını kullanarak ürettikleri eğlence içeriklerini sanal ortam üzerinden satışa sunabilmesi ve bu içeriklerin diğer kişiler tarafından satın alınabilmesidir.
Monero (XMR): Kullanıcıların anonim olarak para gönderip alabilmelerini sağlayan gizlilik odaklı kripto para birimidir. Diğer kripto paraların aksine Monero’da kullanıcılar bir nevi kendi kendinin bankasıdır Diğer insanlar Monero kullanan kişilerin bakiyelerini göremez ve işlemlerini takip edemez. Monero’nun bu özelliği kullanıcılarına güvenle işlem ve harcama yapabilme imkânı sunmaktadır.
Dünyada ülkelerin kripto para kullanımı değerlendirildiğinde liste başında ABD gelmektedir. ABD kripto para birimini yasal olarak kabul etmekte olup, en fazla kripto para birimi ve kullanıcısına sahiptir. Mayıs 2020 verilerine göre Güney Kore, Rusya, Çin ve İngiltere kripto paraya yatırım yapan ülkelerdir.
Avrupa Birliği’ne üye 28 ülkeden sadece dördü olan Almanya, Estonya, İsveç ve Birleşik Krallık kripto paraları yasal olarak kabul etmektedir. Kripto para sistemlerini yasa dışı olarak kabul eden ülkeler ise Bangladeş, Bolivya, Ekvator, Kırgızistan, Nepal’dir.
Kripto paralar, normal paradan farklı özelliklere sahiptirler. Bankacılık sisteminde yer alan paralar merkezi yapıda iken, kripto paralar genellikle merkezi olmayan yapıdadırlar. Geleneksel para sisteminde hükümetler, gerekli gördüklerinde ulusal merkez bankaları aracılığıyla ek para basma yetkisine sahip iken, kripto-para üretemezler ve kişinin izni olmadan kripto-paralara el koyamazlar. Blokzincir sistemi tarafından oluşturulan kripto paraların miktarı ve zamanlaması kripto-sistemin kuruluş aşamasında belirlenir.
2009 yılından itibaren hayatımıza giren kripto para kavramı esasında, Türkçe’de blokzinciri anlamına gelen “blockchain” teknolojisine dayanmaktadır. Kripto paralarla ilgili her türlü işlem blokzincir sistemi üzerinden yapılmaktadır.
Blokzincir Nedir?
Blokzincir, internet üzerinde toplanan bilgilerin veya verilerin açık bir kayıt defteri olarak tanımlanabilmektedir. Sistem en temelde şifreli bir verinin zincir halkaları ile birbirlerine bağlanması ve değiştirilemez bloklar halinde birleştirilmesine dayanmaktadır. Zincir üzerine eklenmiş verilerin değiştirilmesi ya da silinmesi neredeyse imkânsızdır. Bunun nedeni bir zincirdeki veride değişiklik yapılabilmesi için söz konusu zincirin en başındaki bloğa kadar gidilmesinin gerekmekte olmasıdır. Bu durum pratikte imkânsızdır. Bu özelliği sayesinde blokzincir verilerin
depolanması konusunda oldukça güvenli bir sistemdir. Ayrıca sistem dışarıdan yapılabilecek müdahalelere de dayanıklıdır. Dışarıdan yapılabilecek bir müdahalenin başarılı olabilmesi için sistemde bulunan blokların en az %51’inin aynı anda değiştirilmesi gerekmektedir. Günümüz teknolojisinde bu işlemin yapılabilmesi teorik olarak mümkün görünse de bu denli büyük bir işlem hacmini gerçekleştirebilecek bir bilgisayar kapasitesi bulunmamaktadır.
Kripto Paranın Kullanım Alanları
Kripto para ve blokzincir teknolojisi neredeyse her sektörde kullanım alanı bulmaktadır.
Seyahat: Seyahat sektörü kripto para kullanımının hızla yaygınlaştığı alanlardan biridir. Özellikle internet üzerinden hizmet sunan ve uluslararası niteliği bulunan seyahat acenteleri için kolay ve güvenli bir ödeme imkânı yaratan kripto para teknolojisinin bu alanda kullanımına iyi bir örnek, 2013’ten beri uçak bileti, otel rezervasyonu, araba kiralama ve gemi turu satın alırken Bitcoin’i bir ödeme şekli olarak kabul eden Cheapair.com isimli bir internet sitesidir.
Emlak: Emlak sektörü de seyahat sektörü gibi kripto para kullanılarak işlem yapılabilen sektörler arasına girmiştir. Propy.com gayrimenkul satın almak için kripto para birimleriyle ödeme kabul eden dünyanın ilk uluslararası gayrimenkul satış sitesidir.
Sosyal Medya: Sosyal medyanın düşünce ve duyguları ifade etmek yanında profesyonel anlamda kariyer geliştirme amacıyla kullanılmaya başlandığı günümüzde blokzincir teknolojisini kullanan bir sosyal medya platformlarının sayısı da hızla artmaktadır. Bunlardan en ünlüsü olan Vanywhere.com adlı internet sitesidir.
Eğitim: Eğitim alanı da kripto para teknolojisinin potansiyel kullanımının hızla arttığı alanlarından bir tanesidir. Kıbrıs, İsviçre, ABD ve Almanya’daki bazı üniversiteler internet sitelerinde eğitim ücreti olarak kripto paraları özellikle de Bitcoin’i kabul ettiklerini ifade etmektedir. Bunlardan Kıbrıs’ta yer alan Lefkoşa Üniversitesi Bitcoin
için popüler bir ödeme aracısı olan Bitpay aracılığıyla eğitim masraflarını tahsil eden ilk akredite üniversitedir.
Motorlu Taşıt Endüstrisi: Araç üretimi ile ilgilenen firmalar da kripto para teknolojisini kullanmaya başlamış olup, bu konudaki öncülerden bir tanesi ünlü girişimci Elon Musk tarafından kurulan Tesla firmasıdır.
Perakende Satış: Perakende Satış da kripto para teknolojisine ilgi gösteren önemli sektörlerden biridir. Bu konudaki ilk örnek özellikle mobilya alanında hizmet vermekte olan Overstock.com adlı internet sitesinin Bitcoin kabul ederek satış yapmasıyla başlamıştır.
Dijital Yayıncılık: Dijital yayıncılar ve reklam verenler birbirleriyle etkileşimi artırmanın yollarını bulmak için uğraşmakta olup, kripto para teknolojisi bu etkileşimi arttırmak için iyi bir potansiyel sunmaktadır. Buna en güzel örnek SolidOpinion isimli bir firmadır.
Sanat Eserleri Alışverişi: Kripto para kullanımı sanat eserleri alışverişinde dahi kullanılabilir olmuştur. Bu platformlardan en önemlisi sanatsal ürünler satmak veya satın almak için önemli bir buluşma noktası olan ve kripto para aracılığıyla da alışverişe izin veren Bitpremier.com internet sitesidir.
Oyun Endüstrisi: Kripto para teknolojisi oyun yayıncıları ve geliştiricileri için yeni olanaklar yaratmıştır. Bazı çevrimiçi oyunlar halihazırda kripto para türleri ile işlem yapmaya başlamış olup bu uygulamanın en güzel örneklerinden bir tanesi bir oyuncu olarak oyun içi paranızı kripto para birimleri de dahil olmak üzere diğer
varlıklara çevirmenizi ve daha sonra gerçek para ile değiştirmenizi sağlayan bir oyun olan Büyük ORB Projesidir.
Türkiye’de Kripto Paranın Durumu
2009 yılında piyasaya çıkan ve tüm dünyaya yayılan kripto para birimleri Türkiye’de de çok sayıda yatırımcı bulmuştur. Yapılan araştırmalar ışığında 2020 itibarıyla Türkiye’de 2.400.000’in üzerinde insan kripto paraya sahiptir.Türkiye’de en çok yatırım yapılan 5 kripto para birimi Bitcoin, Ripple, Digibyte, Bitcoin Cash ve Stellar olarak tanımlanmaktadır.
Sonuç ve Değerlendirmeler
Kripto para ve kripto paraların var olmasına imkan sağlayan teknoloji olan blokzincir teknolojisi her geçen gün gelişmekte olup bu kavramların gelecekte hayatımızın daha da çok içinde olacağı beklenen bir durumdur. Bir para biriminin geçerliliği, insanların o para birimine verdiği değer ve kullanma eğilimine bağlı olarak değişmektedir. Kripto paraların devletlerin bastığı resmi para birimlerinde olduğu gibi finansal sistemin mekanizmaları tarafından kontrol edilmesi mümkün görünmemektedir. Bu nedenle arz ve talep durumuna göre kripto paraların değerlerinde, diğer yatırım araçlarına kıyasla çok daha büyük ve hızlı dalgalanmaların olması doğaldır. Kripto paralara yatırım yapan yatırımcıları işte bu özellikleri nedeniyle normal finansal koşullardan daha fazla riskler beklemekte ve yatırımcıların çok kısa süre içerisinde çok fazla kazanma ihtimallerinin yanında neredeyse her şeylerini kaybetme ihtimalleri de ortaya çıkmaktadır.
