Türkiye’de 2022 yılında uygulamaya konulan Heterodoks Ekonomi Politikaları son dönemlerde çok konuşulur hale geldi. Peki nedir bu Heterodoks Ekonomi Politikası? Ortodoks Ekonomi Politikasından farklı olarak neleri barındırıyor? Gelin hep birlikte inceleyelim.
Ortodoks Ekonomi Politikaları denince, iktisadi kesimler ve piyasa tarafından neden-sonuç ilişkisi üzerinden uygulanabilirliği test edilmiş genel kabul görmüş uygulamalar ve yaklaşımlar akla gelmektedir.
Heterodoks Ekonomi Politikaları ise genel kabul görmüş uygulamaların olmadığı politikalardır. Ücretlerin ve fiyatların sabitlendiği, dış ticarette maliyetin altında fiyatlar ile malların ihracının yapıldığı, piyasada tarife dışı işlemlerin söz konusu olduğu uygulamalardır. Yani daha çok merkeziyetçi ve baskılayıcı yönlendirme ile uygulanan piyasa yaklaşımıdır.
Bu kısa hatırlatmadan sonra ülkemizde uygulamaya konulan Heterodoks Ekonomi Politikaları kapsamında neler yapıldı? Göz atalım;
- Enflasyonun yüksek seyrettiği dönemlerde enflasyonist baskıları önlemek amacıyla özellikle zincir marketler öncelikli olarak serbest piyasadaki tedarikçilere/firmalara denetimler yapıldı. Bu uygulamayla marketlerdeki ürün fiyatlarının artmaması ve hatta düşürülmesi planlandı. Ayrıca fiyat çekişmesini kırmanın ve enflasyonu denetim altına almanın yolunun bu olduğu düşünüldü.
Gerçekte ne kadar uygulanabildi?
- Ülkede artan enflasyona rağmen politika faizlerinde indirime devam edildi.
Gerçek piyasa buna ne kadar uydu?
- Kira artışlarının belirli bir sınırı geçemeyeceğine ve ödemelerin döviz cinsinden değil, Türk Lirası olarak ödenmesine yönelik adımlar atıldı.
Gerçek piyasa buna ne kadar uydu?
- Dövize artan talep piyasa dengesinin hızla bozulmasına sebep oldu. Bu durumu kontrol altına almak için Kur Korumalı Mevduat ekonomik enstrüman olarak uygulamaya sokuldu.
Ürüne olan ilgi artı, bedeli vergi ödeyen mükellefler ödedi.
- Serbest piyasa koşulları bozulunca bireysel ve tüzel kişilere döviz satışlarında sınırlama getirildi ve ikili döviz piyasanın oluşmasına neden olundu.
Sonrası karaborsanın kapılarını açar, unutulmamalı.
- TCMB faiz indirimi serisine başladığı Eylül ayında 8,30 seviyelerinde bulunan Dolar/TL kuru, bugünlerde serbest piyasada 19,45’i , kapalı çarşıda ise 20,45’i aştı.
Hayaller ve gerçekler örtüşmedi?
- Ekonomide büyümeye odaklanarak, bankalara ticari kredi kanallarının arttırılması, kredi faizlerinin düşürülmesi ve borçlanma maliyetinin ucuzlatılmasına yönelik kurallar getirildi.
Kredi faizi düşük ama uygulanan komisyonlar, vadesiz blokeli hesaplar vb. uygulamalarla kredi maliyeti yine piyasanın istediği seviyelere doğru yükselişte.
- Bireysel harcalamaların arttırılması için piyasada buna yönelik; bireysel ve konut kredilerinde kullanımın sağlanması için faiz oranında ve konut fiyatlarında sözde esneme sağlandı.
Biresel kredide bankalara menkul kıymet yükümlülüğü getirilerek, bankalar aslında kredi vermemeye zorlandılar. Konutta da yükselen fiyatlar nedeniyle düşük ve orta gelirlinin ödeyemeyeceği kredi taksitleri oluştu ve konut kredileri tercih edilebilir olmaktan çıktı.
- Artan fiyatlar karşısında kişilerin alım gücünün düşmesiyle asgari ücrette artışa gidilmesine rağmen asgari ücreti 2023 mart ayı açlık sınırı olan 9,591 TL’nin altında kaldı.
Gelir resmi enflasyona göre, mal ve hizmet fiyatları reel piyasadaki enflasyona göre arttığından alım gücü hızla eridi.
- Faiz indirimlerinin başladığı günden bugüne olan süreçte ülkede gayrimenkul piyasasında fiyat endeksi ile konut fiyat endeksinin aynı oranda farklı yönde artış göstermesi ve yeni yatırım enstüramanları olarak piyasada yerini alması.
Barınma amaçlı gayrimenkule erişimin imkansızlaşması, rant amaçlı erişimde olağanüstü fiyatlar.
- Cari dengenin sağlanmasıyla enflasyonun düşmesi ve cari fazla vermek amaçlandı. 2023 Mart ayında 12 aylık cari işlemler açığı 12 milyar 829 milyon dolar oldu
Artık giderek daha fazla üretmeden tüketiyoruz.
Genel kabul görmüş iktisadi temellere dayanan, piyasa serbestliğini dikkate alan, makro ekonomik dengeleri neden sonuç ilişkisine göre analiz eden ortodoks politikalarından vazgeçerek devlet kontrolünde uygulamaya konulan heterodoks politika sonuçlarına baktığımızda ortaya bu resim çıkmaktadır.
Seçim sonrasında ekonomik politikalarda değişik olup olmayacağını ve piyasanın ekonomik uygulamalara nasıl reaksiyon göstereceğini hep birlikte göreceğiz.
