Merkez bankaları rezervi, olası ihtiyaç durumunda yani iç veya dış borç ödeyememe sorunun var olması halinde veya oluşabilecek ekonomik şoklara karşı tuttuğu döviz ya da altın rezervidir. Başka bir değişle ekonominin sigortasıdır. Bu rezervler ileride oluşabilecek sorunların aşılması aşamasında ve borç verenler ile ülkeye yatırım yapanlar için de bir nevi garantiyi temsil eden varlıklardır.
Merkez bankası rezervi denildiğinde üç farklı rakam konuşulmaktadır; brüt rezervler, net rezervler ve swap hariç net rezervler.
Merkez Bankası rezervleri nasıl hesaplanır hangi rakama bakmak daha doğru olur?
Brüt Rezervler = TCMB’nin sahip olduğu döviz ve altın rezervleri + Bankalara ait olup zorunlu karşılık olarak TCMB’da tutulan döviz ve altınlar + TCMB’de bankaların tuttuğu mevduat + IMF’nin tahsis ettiği özel çekme hakları (SDR)
Net Rezervler = Brüt Rezervler – Bankalara ait olup zorunlu karşılık olarak TCMB’de bulunan döviz ve altınlar + Bankaların TCMB’de bulunan mevduatları
Swap Hariç Net Rezervler = Net rezervler – Swaplar
Swaplar ise yerli para karşılığında geçici süreyle vade sonunda geri verilmek üzere alınan dövizler veya altınlar (yani vadede verilmek üzeri alınan borç).
Tüm dünyada rezervlerden bahsedilirken hem brüt rezervler üzerinden hem de net rezervler üzerinden konuşulduğu görülmektedir. Fakat yabancı yatırımcıların ülkeye yatırım yaparken baktığı revervler, ülke ekonomisinde olası bir sorun ortaya çıkması halinde ülkenin sahip olduğu“ swaplar hariç net rezervler’dir. Yani swap hariç net rezerve bakarak yorum yapmak, sahip olduğunuz net varlığı göstereceğinden ödeme kabiliyetiniz hakkında daha doğru bilgi verecektir.
19 Mayıs haftasında brüt rezerv 101,6 milyar dolara, net rezerv eksi 0,2 milyar dolar ve swap hariç net rezerv ise eksi 60,3 milyar dolar oldu. 2001-2023 tarihleri arasında swap hariç net rezerve ilişkin grafik aşağıdaki gibidir. Grafikten de görüleceği üzere son 21 yılın en düşük seviyesine gerilemiştir.
Kaynak: Bloomberg, TCBM , milyar $
Son zamanlarda döviz kurlarında görülen sağlıksız fiyat oluşumları nedeniyle piyasaya satım yönünde doğrudan veya dolaylı olarak Merkez bankası rezervleri ile müdahale edilmeye başlanıldığı zaman rezervler azalır. Rezervler azalınca riskler artar, riskler artınca ülkedeki yabancı yatırımcılar azalır ve gelecek olan yabancı yatırımcılar da gelmez olur. Son zamanlar rezervlerin arttırılması için yapılan hamlelerin ekonomiye yansımasına baktığımızda CDS primlerinin 750’lere kadar yükselmesi, kurda ikili kur sisteminin oluşması, kademeli sermaye kontrollerinin getirilmesi, tasarrufların dövize dönmesinin cazibesini yitirmek için getirilen kur korumalı mevduat ürünü, ihracatçıların yaptığı ihracatın %40 tutarının TCMB’ye satılması gibi uygulamaların getirilmesine rağmen bunların rezervlere yeterinde katkı sağlamadığı grafikten de görülmektedir. Önümüzdeki dönemde verilecek kararlarda rezervlerin güçlendirilmesine yönelik alınacak ekonomik kararlar kısa vadede ekonomik görünüm için çok önemli olacak.
