Başlıktan tahmin ettiğinizi düşünüyorum, konu, Kur Korumalı Mevduat (KKM)…Ne amaçlandı, ne oldu? Niye başladı, nasıl sonuçlandı?
Kısaca KKM, dövize talebin tavan yaptığı süreçte kısa vadede nefes aldıran ama uzun vadede ekonomiye milyarlarca dolarlık yük ve kalıcı izler bırakan bedeli ağır, pahalı bir pansuman oldu.
KKM, 2021 yılı sonunda aşırı döviz talebi sebebiyle oluşan krizin yarattığı panik havasını dağıtmak ve TL’ye güveni artırmak amacıyla devreye alınmış, kısa vadede piyasalara nefes aldırmış bir uygulamaydı. Ancak geçici bir önlem şeklinde olması gereken bu politika, yaklaşık dört yıl sürdürülerek yüksek maliyetli bir yük haline geldi. Yaklaşık 60 milyar dolarlık kamu maliyeti, gelir dağılımında adaletsizlik, para politikasının etkisizleşmesi ve dolarizasyonun bitmemesi gibi sorunlar, KKM’nin uzun vadede ekonomiye zarar verdiğini gösterdi.
KKM kararının alındığı tarihten günümüze kronolojik olarak uygulama ile ilgili gelişmeleri aşağıdaki tabloda inceleyebilirsiniz;
| Tarih | Konu | Açıklama |
| 2021 / Aralık | KKM’nin duyurulması | Döviz talebini azaltmayı amaçlayan yeni ürünle TL mevduatlar, döviz kurundaki artış ihtimaline karşı korunmaya başlandı. |
| 2022 / Ocak-Mart | Hızlı büyüme dönemi | Döviz kurundaki volatilite sebebiyle KKM hesapları çok hızlı artış gösterdi. İlk çeyrekte 500 milyar TL’ye yaklaştı. |
| 2022 / Aralık | Bütçe yükünde yarattığı artış | Döviz artışlarının bütçeye yansımasıyla Hazine’nin KKM ödemeleri milyarlarca dolara ulaştı. |
| 2023 / İlk 6 Ay | Zirve | Toplam KKM büyüklüğü 3,4 trilyon TL’ye yükseldi. Toplam mevduatın yaklaşık %25’i KKM oldu. |
| 2023 Ağustos | Getirilen zorunluluklar | Bankalara, döviz mevduatını KKM’ye çevirmeleri yönünde düzenlemeler getirildi. |
| 2024 İlk 6 Ay | Düşüş süreci | Merkez Bankası politika değiştirerek yeni KKM açılışlarını sınırladı, faiz serbest bırakıldı. |
| 2025 Ağustos | %2 seviyesine gerileme | Toplam mevduat içinde KKM’nin payı %2’ye geriledi, KKM’nin oluşturduğu maliyet yaklaşık 60 milyar dolar oldu. |
| 2025 Aralık / Projeksiyon | KKM’nin tamamen kaldırılması | Hazine ve Maliye Bakanlığı, KKM’yi 2025 yıl sonu itibariyle tamamen sonlandırmayı hedefliyor. |
KKM nasıl işledi? Neden Uygulamaya Alındı? Başlangıçtaki avantajları ne idi? Gelen eleştiriler ne oldu ve son durum nedir? sorularının yanıtlarını aşağıda kısa bir özet şeklinde vermeye çalıştım;
İşleyiş şu idi: “Bankada TL olarak tutulan bu hesaplarda vade sonunda mevduata faiz kazancı eklenir, eğer döviz kuru bu faizi aşarsa aradaki fark Hazine veya Merkez Bankası tarafından ödenir.” Bu kurgu 2021 yılı sonunda döviz kurlarındaki hızlı yükselişin önüne geçmek, TL’ye olan güveni artırmak, döviz talebini azaltmak ve enflasyon beklentilerini kontrol altına almak için devreye sokulmuştu. Süreç içinde TL’nin değer kaybı yavaşladı, döviz talebi kısa vadede azaldı ve piyasalarda ani kur şoklarının önüne geçildi. Özetle kısa vadede:
- Döviz talebini azaltarak kurdaki ani yükselişleri frenledi.
- TL’ye geçici güven sağladı, panik havasını dağıttı.
- Mevduat sahibini kur şokuna karşı korudu.
- Ekonomi yönetimine döviz krizi karşısında nefes aldırdı.
- İlk aşamada faizleri düşük tutarak kredi maliyetini sınırladı.
Ancak süreç içinde istenmeyen durumlar da yaşandı ve bu, bazı eleştirileri de beraberinde getirdi. Döviz kurları yükseldiğinde Hazine ve Merkez Bankası’na çok ciddi bir mali yük getirdi. Bu maliyetlerin bütçeden karşılanması enflasyonist ortamı destekledi. Bu bağlamda gelen eleştiriler KKM’nin geçici bir çözüm olduğu, yapısal döviz sorunlarını çözmek yerine ertelediği şeklinde olmuştur. Bu da bireylerin, KKM vadesi bitince yeniden dövize geçerek dolarizasyona katkıda bulunmasına sebep olmuştur. Kısaca kısa vadede fayda sağlayan bu kurgu uzun vadede kalıcı zararlara yol açmıştır. Dövize endeksli yapısı nedeniyle kalıcı istikrar sağlamamış, vade bitince döviz talebi tekrar gündeme gelmiştir. Kalıcı güven oluşturamamış, yatırımcı uygulamaya geçici çözüm şeklinde yaklaşmıştır. Sadece mevduatı olan, özellikle yüksek tutarlı mevduat sahiplerinin işine yaramış, bu da gelir dağılımındaki eşitsizliği beslemiştir. Yapısal reformlar yapılmadığı için sorun ertelenmiş, maliyet katlanmıştır. Para politikası bağımsızlığını azaltmış, Merkez Bankası’nın faiz kararlarının etkinliğini düşürmüştür. Bütçe açığını büyütmüş, enflasyonu tetiklemiştir.
Geldiğimiz noktada KKM hesaplarının toplam mevduat içindeki payı %20’lerden %2 seviyesine kadar gerilemiş durumda. Hazine ve Maliye Bakanlığı, 2025 yılı sonunda sistemi tamamen bitirmeyi hedefliyor. Bankalar artık yeni KKM açmıyor, mevcutlar vade sonunda normal TL mevduata dönüyor. Bu, en azından bundan sonrası için bütçe üzerindeki mali yükün azalması yönünde destek olacaktır. Diğer taraftan da Merkez Bankası’nın etkin para politikası uygulamasını da beraberinde getirecektir. Ancak bu noktada düşünülmesi gereken bir risk vardır ki o da KKM’den çıkan paranın dövize yönelmesi ve bunun da kur üzerinde tekrar bir baskı oluşturmasıdır.
Sonuç olarak, KKM uygulaması, Türkiye ekonomisinde döviz krizinin etkilerini hafifletmek ve TL’ye geçici bir güven sağlamak açısından önemli bir adım olmuştur. Ancak, gereğinden uzun süren bu politika yüksek maliyetlere ve yapısal sorunların ertelenmesine de zemin hazırlamıştır. Bu nedenle, KKM’nin ekonomik yükünü azaltmak ve sürdürülebilir büyümeyi desteklemek için kapsamlı reformlar gerekmektedir. Her şeyden önce para politikasının etkinliğinin artırılması amacıyla Merkez Bankası’nın bağımsızlığı güçlendirilmelidir. Faiz politikaları piyasa koşullarına göre esnek ve öngörülebilir şekilde uygulanmalıdır. Diğer taraftan döviz kurlarındaki dalgalanmaları önlemek için etkin rezerv yönetimi önem arz etmektedir. Yapısal reformlar kapsamında üretimin ve ihracatın artırılması, yerli tasarrufların teşvik edilmesi kritik önem taşımaktadır. Son söz: Ekonomik güveni artırmak ve gelir dağılımındaki adaletsizlikleri gidermek için sosyal destek mekanizmaları güçlendirilmelidir. Geçici önlemler yerine, uzun vadeli, kapsamlı ve şeffaf ekonomi politikaları benimsenmelidir.
