- Lübnan’da 2019’da patlak veren ve vatandaşların kendi mevduatlarını çekebilmek için bankaları basmasına yol açan finansal krizin köklerinin 1990’lara dayandığı ortaya çıktı.
- Yıllarca uygulanan yüksek faiz, Merkez Bankası’nın “finansal mühendislik” hamleleri ve borçlanma politikaları, ülkeyi Dünya Bankası’nın “tarihin en ağır çöküşlerinden biri” olarak tanımladığı tabloya sürükledi.
Dünya Bankası tarafından 1850’den bu yana dünya tarihinin en ağır krizlerinden biri olarak nitelendirilen bu sürecin temel nedenleri ve detayları şu şekildedir:
📌 Krizin 30 Yıllık Arka Planı (1993 – 2019)
- Ponzi Benzeri Sistem: 1993 yılında Lübnan Merkez Bankası Başkanı olan Riad Salameh, Lübnan lirasını dolara sabit tutan bir model geliştirdi.
- Yüksek Faiz Tuzağı: Ticari bankalar, dışarıdan döviz çekebilmek için mudilere çok yüksek faiz oranları teklif etti.
- Devlet Borçlanması: Bankalar topladıkları bu mevduatları yüksek kâr amacıyla Merkez Bankası’na ve borç içindeki devlete borç olarak verdi. Yeni gelen parayla eski borçların ödendiği bu sistem, dışarıdan nakit akışı kesilince tıkandı.
📉 2019: Sistemin Büyük Çöküşü
- Döviz Akışının Durması: Ülkeye giren yabancı para miktarı azalınca Merkez Bankası’nın sistemi döndürmesi imkansızlaştı.
- Sermaye Kısıtlamaları: 2019’da başlayan kitlesel protestoların ardından bankalar kapatıldı; yeniden açıldıklarında ise halkın kendi paralarını çekmelerine ve yurt dışına transfer etmelerine yasal dayanağı olmayan kısıtlamalar getirildi.
- Paranın Erimesi: Resmi olarak hesaplarda paraları görünen Lübnanlılar nakit paraya erişemedi. Lübnan lirasının devalüe olmasıyla halkın tüm birikimleri değersiz bir kağıt parçasına dönüştü.
- İlk Temerrüt: Lübnan hükümeti, Mart 2020’de 1,2 milyar dolarlık Eurobond ödemesini yapamayacağını açıklayarak tarihinin ilk devlet borcu temerrüdünü ilan etti.
🏦 Halkın Bankaları Basması (2022)
- Silahlı Hak Arama: Hesaplarındaki paralara hiçbir şekilde erişemeyen ve ilaç, tedavi, gıda gibi en temel ihtiyaçlarını karşılayamayan vatandaşlar çareyi bankaları basmakta buldu.
- Sembol Olay: Eylül 2022’de Sally Hafız isimli bir kadının, kanser hastası kız kardeşinin tedavi masraflarını karşılayabilmek için oyuncak silahla banka şubesini basıp kendi parasını zorla alması krizin küresel sembolü oldu. Sadece bir hafta içinde en az 7 benzer banka baskını yaşandı.
⚖️ Son Durum
Yaklaşık 30 yıl boyunca Merkez Bankası’nı yöneten Riad Salameh, Temmuz 2023’te görevden ayrıldı ve ardından zimmete para geçirme, yolsuzluk ve gayrimeşru zenginleşme suçlamalarıyla yargılanmaya başladı. Ancak krizin faturası halen paralarına ulaşamayan Lübnan halkı tarafından ödenmeye devam ediyor.
Kaynak CNBC-e
